Akıl Yürütme Nedir? Yöntemleri Nelerdir?

Akıl Yürütme

Akıl yürütme (çıkarım) mantığın temel kavramlarıdır. Bir yargı bildiren, doğru veya yanlış olabilen cümlelere önerme denir. Dil bilgisinde bu tür cümlelere haber cümlesi denilmektedir. “Ahmet okula geldi.” cümlesi bir haber bildirirken aynı zamanda doğru veya yanlış bir anlam taşır. Hazırlık bölümünde ilk soruya vermiş olduğunuz cevaplarda aslında önerme ve önerme olmayan cümleleri işaretlediniz. Şimdi ilgili bölüme dönerek yanlış cevap verdiğiniz sorular varsa bunları düzeltebilirsiniz.

Akıl Yürütme

Akıl Yürütme

Akıl yürütme, en az iki önermeden hareketle bir sonuca ulaşma işlemidir. Akıl yürütmelerde kanıt, yani gerekçe durumundaki önerme veya önermelere “öncül önermeler”, kanıtlanan, yani gerekçelendirilmiş önermeye ise “sonuç önermesi” denir. Tek başına hiçbir önerme akıl yürütme için yeterli değildir. Yani kanıtlama veya akıl yürütme en az iki önerme arasında ilişki kurmayla gerçekleşebilir. Örnek: Bütün bitkiler fotosentez yapar (1.Öncül). Çınar da bir bitkidir (2.Öncül). O hâlde çınar da fotosentez yapar (Sonuç). Ayrıca rastgele seçilmiş iki önerme arasında her zaman kanıtlayan-kanıtlanan ilişkisi olmayabilir.

Doğru düşünmenin kurallarını araştıran mantık, “doğrunun” kendisini ikiye ayırır. Mantığın konusu olan önermenin dayandığı doğru, bilgi doğrusudur. “Tebeşir beyazdır.” önermesinin doğru olup olmadığı, tebeşirin gerçekte beyaz olup olmadığına bağlıdır. Yani bilgi doğrusu, yargının nesnesine uygunluğudur. Eğer tebeşir ger-çekten de beyaz ise bu önerme doğrudur. Yargımız gerçeğe uygun ise doğru, uygun değilse yanlıştır.

Mantık, doğru düşünmenin disiplinidir. Dü- şünme, en az iki kavram, önerme veya nesne arasında zihinsel bir ilişki (bağ) kurma işlemidir. Mantık tek bir önermenin doğru olup olmadı- ğıyla ilgilenmez. “Su, 100°Cʼde kaynar.” ifadesi tek bir önermedir. Bunun doğru olup olmadığı mantı- ğın değil, kimyanın konusudur. Mantık buna benzer önermeler arasındaki iliş- kilerin doğru kurulup kurulmadığıyla başka bir ifadeyle doğru düşünme ile ilgilenir. “Tebeşir beyazdır. Bu elimdeki nesne de tebeşirdir. Öyleyse elimdeki nesne beyazdır.” gibi bir düşünmeyle ilgilenir.

Akıl Yürütme

Akıl Yürütme

Önermelere dayanarak sonuç çıkartmak (akıl yürütme) ise mantık doğrusudur. Mantık doğrusunda tek tek yargıların doğruluğuna değil yapılan akıl yürütmenin, aklın ilkelerine uygun olup olmadığına bakılır. Bu yüzden mantıksal doğruluk, gözlem ve deneylerin değil, akıl aracılığı ile ulaşılan yargıların bir özelliğidir.

 

Mantık doğrusu önermenin biçimiyle ilgilidir. İçerikle ilgili değildir. “Hiçbir hayvan insan değildir.” önermesi mantık doğrusuna bir örnektir. Mantık doğrusunun doğruluğunu ispatlamak için herhangi bir gözlem ve deney gerekmez.

Öncüller ile varılan sonuç arasında her zaman zorunlu bir ilişki bulunmayabilir. Bu durumda yapılan akıl yürütme mantık doğrusuna uygun olmayan bir akıl yürütme olur. Burada varılan sonuç ise geçersizdir. Örnek:

Ali hızlı koşarsa derse yetişebilir. (Doğru)

Ali hızlı koşmuyor. (Doğru)

O hâlde Ali derse yetişebilir. (Yanlış)

Akıl Yürütme Nedir

Akıl Yürütme Nedir

Akıl yürütmelerde sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkmasına geçerlilik denir. Bir önermenin anlam bakımından doğru veya yanlış olması o önermenin geçerli olup olmadığını göstermez. Geçerlilik, akıl yürütme kurallarına uygunluk açısından değerlendirilmektedir. Her akıl yürütme geçerli olmayabilir.  Öncüllerden zorunlu olarak sonuç çıkmıyorsa bu akıl yürütme geçersizdir. Geçerli bir akıl yürütmede öncüller doğru ise sonuç önermesi de kesinlikle doğrudur.

Bütün insanlar canlıdır. (Doğru)

Ali insandır. (Doğru)

O hâlde Ali de canlıdır. (Doğru)

Bir bileşik önerme veya çıkarımın bazı önermeleri “doğru” ise bu bileşik önerme veya çıkarıma “tutarlı” denir. Hiçbir önermesi “doğru” değilse bu önerme veya çıkarım tutarsızdır. Birden çok önermenin de tutarlılığından söz edilebilir. Yandaki tabloda “pvq” ve “qvp” önermeleri en az bir doğru (D) değeri aldığından önermeler tutarlıdır.

Akıl

Akıl

Önermelerin aynı anda en az tek bir satırda doğru olmaları durumunda önermeler birlikte tutarlıdır. Hiçbir ortak satırda doğru değeri almıyorlarsa önermeler birlikte tutarsızdır. Yandaki tabloda, iki bileşik önermenin üst satırında birlikte “D” değeri olduğundan önermeler birlikte tutarlıdır. Sembolik mantık açısından değerlendirildiğinde önermelerin ve çıkarımların tutarlılığından da söz edilmektedir. Sembolik mantık kurallarını işleyeceğimiz bölümde daha detaylı olarak ele alınacak olan tutarlılık veya tutarsızlık kavramlarına kısaca değinmek gerekirse bir önerme p, q, r, s gibi harflerden biri ile sembolleştirilir. Bir önerme anlam bakımından doğru (D) veya yanlış (Y) olabilir. İki önerme birlikte doğru ya da yanlış olabilirler. Biri doğru iken diğeri yanlış, biri yanlış iken diğeri doğru olabilir.

Makaleyi okumayı bitirdiğine göre hemen bir yere gitme, bir önceki yazımız olan Windows 10 PRO RTM Full Türkçe MSDN ISO başlıklı makalemizde Windows 10 hakkında bilgiler verilmektedir.

  1. Pingback: Akıl Yürütme Nedir? Yöntemleri Nelerdir? | Guncel Teknoloji Haberleri

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İletişim - RSS - Sitemap - Ping Gönder Pasulya © 2015 Tüm hakları saklıdır. İçeriklerin izinsiz kopyalanması yasaktır.